Khi cần thu thập dữ liệu từ máy tính, máy chủ hoặc hệ thống phần mềm, người hành nghề pháp lý nhiều khi phải nhờ đến chuyên gia công nghệ thông tin. Người này có thể giúp truy cập dữ liệu, tìm kiếm tài liệu, sao chép tập tin và xử lý những thao tác mà người lập biên bản ghi nhận không đủ chuyên môn để tự thực hiện.
Nhưng nếu chuyên gia kỹ thuật có quan hệ với người yêu cầu thu thập chứng cứ thì sao? Việc họ chỉ hỗ trợ kỹ thuật, không trực tiếp đưa ra nhận định pháp lý, có đủ để bảo đảm tính khách quan của hoạt động thu thập chứng cứ?
Đó là vấn đề được Tòa Phá án Pháp xem xét trong phán quyết ngày 05/12/2019, số 18-24.511. Vụ việc đáng nghiên cứu vì liên quan trực tiếp đến cách tổ chức thu thập chứng cứ điện tử, kiểm soát người tham gia và bảo đảm độ tin cậy của kết quả ghi nhận.
1. Một cuộc kiểm tra dữ liệu máy tính từ nghi vấn cạnh tranh không lành mạnh
Vụ việc phát sinh giữa hai doanh nghiệp kinh doanh sản phẩm kính mắt tại Pháp là Alex và Pagot-Optic.
Theo nội dung được phản ánh trong hồ sơ, Công ty Alex nghi ngờ có những hoạt động chuyển dịch hàng hóa, đặc biệt là gọng kính, ra khỏi hệ thống kinh doanh của mình. Một số dấu hiệu liên quan đến hóa đơn, phần mềm quản lý hàng tồn kho và dữ liệu bán hàng khiến doanh nghiệp này nghi ngờ có hành vi cạnh tranh không lành mạnh.
Đây mới là những nghi vấn làm cơ sở cho yêu cầu thu thập chứng cứ, chưa phải kết luận rằng Pagot-Optic đã thực hiện hành vi vi phạm.
Ngày 18/04/2017, trên cơ sở Điều 145 Bộ luật Tố tụng dân sự Pháp, thẩm phán đã chấp nhận yêu cầu của Alex và cho phép một huissier de justice tiến hành hoạt động thu thập chứng cứ tại cơ sở của Pagot-Optic.
Huissier de justice là chức danh người hành nghề tư pháp của Pháp tại thời điểm vụ án. Chức danh này có những chức năng tương đồng với Thừa phát lại trước đây ở Việt Nam. Từ năm 2022, Pháp sử dụng chức danh commissaire de justice (ủy viên tư pháp) trong khuôn khổ cải cách nghề nghiệp.
Để thực hiện công việc, quyết định của thẩm phán còn chỉ định một chuyên viên công nghệ thông tin là nhân viên của Công ty Cristallin hỗ trợ việc sao chép tài liệu và dữ liệu máy tính.
Vấn đề xuất hiện ở chính người hỗ trợ này.
Cristallin là doanh nghiệp có mối liên hệ với cả hai công ty trong vụ tranh chấp. Pagot-Optic đặt vấn đề về sự độc lập của đơn vị kỹ thuật được chỉ định tham gia thu thập chứng cứ theo yêu cầu của Alex.
Vì vậy, tranh chấp tố tụng không chỉ liên quan đến việc có đủ lý do thu thập dữ liệu hay không. Nó còn đặt ra câu hỏi về tính khách quan của những người tham gia quá trình thu thập.
 |
| Ảnh minh họa hoạt động thu thập chứng cứ điện tử có người hỗ trợ kỹ thuật |
2. Hai cấp xét xử nhìn nhận vai trò của người hỗ trợ kỹ thuật khác nhau
Sau khi biện pháp thu thập chứng cứ được cho phép, Pagot-Optic yêu cầu hủy bỏ quyết định đã ban hành, đồng thời yêu cầu xử lý hệ quả đối với các biên bản ghi nhận và tài liệu đã thu thập.
Ngày 17/10/2017, yêu cầu hủy bỏ không được chấp nhận. Tòa Phúc thẩm Paris sau đó tiếp tục bác yêu cầu này trong phán quyết ngày 05/07/2018.
Đối với vấn đề độc lập của người hỗ trợ kỹ thuật, Tòa Phúc thẩm cho rằng Cristallin chỉ được yêu cầu thực hiện các thao tác kỹ thuật phục vụ việc thu thập dữ liệu. Đơn vị này không có quyền trực tiếp ghi nhận hay phân tích các sự kiện, bởi những công việc đó thuộc trách nhiệm của người hành nghề tư pháp thực hiện hoạt động ghi nhận.
Theo hướng lập luận ấy, việc có mối liên hệ giữa Cristallin với các doanh nghiệp không tự nó cho thấy hoạt động thu thập chứng cứ thiếu trung thực.
Tuy nhiên, Pagot-Optic tiếp tục kháng nghị lên Tòa Phá án Pháp.
Trong số các lý do kháng nghị, doanh nghiệp này cho rằng quyền được xét xử công bằng đòi hỏi người hỗ trợ hoạt động ghi nhận chứng cứ phải độc lập với các bên, đặc biệt là bên yêu cầu thực hiện biện pháp thu thập chứng cứ.
Đây là vấn đề được Tòa Phá án lựa chọn để giải quyết vụ án.
3. Tòa Phá án Pháp: Phải xem xét tính độc lập của người hỗ trợ
Ngày 05/12/2019, Phòng Dân sự số 2 của Tòa Phá án Pháp ra phán quyết số 18-24.511.
Tòa viện dẫn khoản 1 Điều 6 Công ước châu Âu về quyền con người, quy định về quyền được xét xử công bằng, cùng Điều 9 Bộ luật Tố tụng dân sự Pháp về nghĩa vụ chứng minh.
Trong phần nhận định, Tòa khẳng định người hỗ trợ huissier de justice khi lập biên bản ghi nhận phải độc lập với bên yêu cầu. Cụm từ quan trọng được sử dụng là « indépendante de la partie requérante » — độc lập với bên yêu cầu.
Điều đáng chú ý nằm ở lý do Tòa hủy phán quyết phúc thẩm.
Tòa Phá án cho rằng Tòa Phúc thẩm đã không xem xét liệu Cristallin có quan hệ phụ thuộc với Công ty Alex, tức bên yêu cầu thu thập chứng cứ, hay không. Việc bỏ qua vấn đề này khiến phán quyết phúc thẩm thiếu cơ sở pháp lý.
Từ đó, Tòa Phá án hủy toàn bộ phán quyết ngày 05/07/2018 và chuyển vụ việc cho một hội đồng khác của Tòa Phúc thẩm Paris xét xử lại.
Cần hiểu đúng phạm vi phán quyết này như sau: Tòa Phá án không trực tiếp kết luận Cristallin chắc chắn thiếu độc lập, cũng không tự mình tuyên tất cả biên bản ghi nhận đã lập là vô hiệu. Tòa xác định rằng cấp phúc thẩm chưa làm rõ một vấn đề pháp lý cần thiết trước khi đưa ra quyết định.
Phán quyết vì thế có ý nghĩa quan trọng về phương pháp đánh giá chứng cứ: không thể bỏ qua khả năng phụ thuộc của người hỗ trợ chỉ vì họ được giao một nhiệm vụ mang tính kỹ thuật.
4. Vì sao người chỉ thao tác máy tính cũng có thể ảnh hưởng đến chứng cứ?
Trong hoạt động thu thập chứng cứ điện tử, chuyên gia kỹ thuật có thể không phải người đưa ra nhận định cuối cùng. Tuy nhiên, thao tác của họ vẫn có khả năng ảnh hưởng trực tiếp đến loại dữ liệu được thu thập và nội dung tài liệu được lưu giữ.
Giả sử một chuyên gia được giao truy cập hệ thống máy tính để tìm kiếm dữ liệu bán hàng. Người này có thể phải lựa chọn thư mục cần kiểm tra, áp dụng bộ lọc, sử dụng từ khóa tìm kiếm, xuất tập tin hoặc sao chép cơ sở dữ liệu.
Mỗi thao tác đều có thể ảnh hưởng đến kết quả nếu cách thực hiện không được kiểm soát, giải thích và ghi nhận đầy đủ.
Đặt trong bối cảnh vụ Alex và Pagot-Optic, có thể thấy ba vấn đề cần được làm rõ:
| Lớp vấn đề | Nội dung cần xem xét |
|---|
| Tính hợp pháp của việc thu thập | Người thực hiện có được phép tiếp cận và sao chép dữ liệu đó hay không? |
| Tính độc lập của người hỗ trợ | Chuyên gia có quan hệ lợi ích hoặc quan hệ phụ thuộc có khả năng ảnh hưởng đến công việc không? |
| Độ tin cậy của dữ liệu | Dữ liệu được tìm kiếm, sao chép, bảo quản và giải thích bằng phương pháp nào? |
Đây là bảng phân tích nghiệp vụ rút ra từ vụ án, không phải bảng tiêu chí được Tòa Phá án liệt kê nguyên văn.
Một chuyên gia kỹ thuật có thể thực hiện đúng từng thao tác mà vẫn phát sinh tranh luận về tính độc lập. Ngược lại, việc chuyên gia không có quan hệ lợi ích với các bên cũng chưa tự động bảo đảm rằng dữ liệu được thu thập chính xác và đầy đủ.
Bởi vậy, khi đánh giá kết quả ghi nhận, cần xem xét cả người thực hiện, phương pháp thực hiện và khả năng kiểm tra lại kết quả.
5. Một diễn biến mới năm 2025: Không phải cứ thiếu độc lập là biên bản vô hiệu
Để hiểu đúng giá trị tham khảo hiện nay của phán quyết năm 2019, cần đặt nó bên cạnh một quyết định mới hơn của Tòa Phá án Pháp.
Ngày 12/05/2025, Hội đồng hỗn hợp của Tòa Phá án ra phán quyết số 22-20.739 trong tranh chấp liên quan đến Công ty Rimowa và việc ghi nhận hoạt động mua một sản phẩm bị cho là xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ.
Trong vụ này, người được sử dụng để thực hiện việc mua hàng là một thực tập sinh tại văn phòng luật sư của bên yêu cầu. Tính độc lập của người mua hàng trở thành vấn đề được tranh luận.
Trước đó, trong một số trường hợp, Tòa Phá án đã áp dụng yêu cầu độc lập khá nghiêm ngặt đối với người thứ ba hỗ trợ việc ghi nhận mua hàng. Việc thiếu độc lập có thể dẫn đến hậu quả biên bản bị tuyên vô hiệu.
Tuy nhiên, trong phán quyết ngày 12/05/2025, Tòa đã điều chỉnh cách tiếp cận.
Theo đó, riêng đối với biên bản ghi nhận việc mua hàng, việc người mua không có đầy đủ bảo đảm về tính độc lập không tự động làm cho biên bản vô hiệu. Tòa án phải xem xét liệu sự thiếu độc lập ấy có thực sự ảnh hưởng đến giá trị chứng minh của biên bản hay không.
Trong vụ Rimowa, Tòa chú ý đến việc người mua chỉ đóng vai trò giới hạn, hoạt động dưới sự quan sát của người lập biên bản và các tình tiết mua hàng được ghi nhận bằng những dấu hiệu có thể kiểm tra, như sản phẩm, hóa đơn và chứng từ thanh toán.
Đáng chú ý, Tòa Phá án năm 2025 cũng phân biệt người thực hiện việc mua hàng với chuyên gia có nhiệm vụ hỗ trợ thu thập chứng cứ trong hoạt động tố tụng.
Sự phân biệt này giúp tránh cách hiểu rằng mọi người thứ ba tham gia một hoạt động ghi nhận đều có cùng vai trò và phải chịu cùng một cách đánh giá.
Vì vậy, không nên dùng phán quyết năm 2025 để kết luận rằng yêu cầu độc lập đối với chuyên gia công nghệ thông tin trong vụ án năm 2019 đã bị bãi bỏ. Hai vụ án liên quan đến những hoạt động khác nhau, với phạm vi can thiệp và khả năng ảnh hưởng đến chứng cứ khác nhau.
Từ hai phán quyết, có thể rút ra một hướng nghiên cứu đáng chú ý: tính độc lập của người hỗ trợ luôn cần được quan tâm, nhưng hậu quả pháp lý của việc thiếu độc lập phải được xem xét theo loại hoạt động, vai trò cụ thể của người tham gia và ảnh hưởng thực tế đối với chứng cứ.
6. Liên hệ với hoạt động lập vi bằng tại Việt Nam
Vụ án của Pháp có giá trị tham khảo đối với hoạt động lập vi bằng tại Việt Nam, đặc biệt là những trường hợp cần hỗ trợ kỹ thuật để ghi nhận dữ liệu điện tử.
Tuy nhiên, trước khi so sánh, cần lưu ý sự khác biệt về cơ chế pháp lý.
Trong vụ Alex và Pagot-Optic, hoạt động thu thập chứng cứ được thực hiện trên cơ sở quyết định của thẩm phán theo Điều 145 Bộ luật Tố tụng dân sự Pháp. Người hành nghề tư pháp được phép thực hiện những công việc trong phạm vi quyết định đó.
Tại Việt Nam, hoạt động lập vi bằng theo yêu cầu của cơ quan, tổ chức, cá nhân phải tuân thủ pháp luật Việt Nam về thẩm quyền, phạm vi và thủ tục lập vi bằng. Việc lập vi bằng không tự tạo ra quyền truy cập hệ thống máy tính, tiếp cận thông tin riêng tư hoặc thu giữ dữ liệu thuộc quyền quản lý của người khác.
6.1. Người lập vi bằng phải trực tiếp chứng kiến
Theo Điều 30 Nghị định số 151/2026/NĐ-CP ngày 13/05/2026, Thừa hành viên phải trực tiếp chứng kiến, lập vi bằng và chịu trách nhiệm về vi bằng do mình lập.
Quy định còn yêu cầu vi bằng có lời cam đoan của Thừa hành viên về tính trung thực và khách quan trong việc lập vi bằng.
Điều này có ý nghĩa thực tiễn khi Thừa hành viên cần một người am hiểu công nghệ hỗ trợ thực hiện những thao tác kỹ thuật phức tạp.
Sự tham gia của người hỗ trợ không làm thay đổi trách nhiệm trực tiếp chứng kiến và lập vi bằng của Thừa hành viên. Người lập vi bằng cần có khả năng mô tả và giải thích những gì mình đã trực tiếp quan sát, thay vì chỉ tiếp nhận một kết quả kỹ thuật rồi ghi lại như sự kiện đã được mình chứng kiến.
6.2. Quan hệ giữa người hỗ trợ và bên yêu cầu cần được xem xét
Nghị định số 151/2026/NĐ-CP có những quy định về tính khách quan và trường hợp không được lập vi bằng, trong đó Điều 28 đề cập đến việc lập vi bằng liên quan đến quyền, lợi ích của chính Thừa hành viên hoặc những người có quan hệ được pháp luật liệt kê.
Tuy nhiên, không thể từ đó khẳng định rằng pháp luật Việt Nam đã quy định nguyên văn một nghĩa vụ độc lập áp dụng cho mọi chuyên gia kỹ thuật giống cách Tòa Phá án Pháp diễn đạt trong phán quyết năm 2019.
Dù vậy, bài học về kiểm soát xung đột lợi ích vẫn rất đáng tham khảo.
Ví dụ, nếu doanh nghiệp yêu cầu lập vi bằng về dữ liệu phần mềm kế toán và đồng thời giới thiệu một chuyên gia từng quản lý chính hệ thống này, người lập vi bằng nên tìm hiểu vai trò thực tế của chuyên gia, phạm vi quyền truy cập và khả năng họ tác động đến dữ liệu.
Mục đích là nhận diện trước những yếu tố có thể dẫn đến tranh luận về tính khách quan, đặc biệt khi tài liệu được sử dụng trong tố tụng.
6.3. Phải phân biệt kết quả kỹ thuật và những gì Thừa hành viên trực tiếp ghi nhận
Trong một hồ sơ ghi nhận dữ liệu máy tính, có thể xuất hiện đồng thời kết quả quan sát của Thừa hành viên và thông tin do chuyên gia kỹ thuật cung cấp.
Chẳng hạn, Thừa hành viên có thể trực tiếp chứng kiến một chuyên gia mở phần mềm, nhập từ khóa, thực hiện tìm kiếm và xuất ra một tập tin. Tuy nhiên, việc tập tin đó có phải toàn bộ dữ liệu gốc của hệ thống hay đã từng bị chỉnh sửa hay không có thể cần những phương pháp kiểm tra chuyên biệt.
Khi viết vi bằng, nên làm rõ sự khác biệt giữa thao tác trực tiếp quan sát, lời giải thích của chuyên gia và kết quả được phần mềm hiển thị.
Cách trình bày này giúp người đọc hiểu đúng phạm vi sự kiện được ghi nhận, đồng thời hạn chế việc biến nhận định chuyên môn của người hỗ trợ thành kết luận của người lập vi bằng.
7. Năm lưu ý thực tiễn khi cần chuyên gia kỹ thuật hỗ trợ lập vi bằng
Từ việc nghiên cứu hai phán quyết của Pháp và đối chiếu với yêu cầu khách quan trong hoạt động lập vi bằng tại Việt Nam, có thể đề xuất một số lưu ý nghiệp vụ:
Làm rõ quan hệ của người hỗ trợ với các bên. Xác định người hỗ trợ làm việc cho ai, có lợi ích trực tiếp trong kết quả thu thập hay không và có tham gia quản lý hoặc chỉnh sửa dữ liệu trước đó không.
Xác định phạm vi công việc ngay từ đầu. Phân biệt việc hỗ trợ truy cập, sao chép, trích xuất dữ liệu với việc phân tích, lựa chọn và kết luận về nội dung chứng cứ.
Ghi nhận các thao tác quan trọng. Chú ý thiết bị sử dụng, nguồn dữ liệu, đường dẫn, phương thức truy cập, từ khóa tìm kiếm, bộ lọc và kết quả được hiển thị trong phạm vi Thừa hành viên trực tiếp chứng kiến.
Bảo toàn khả năng kiểm tra lại dữ liệu. Tùy tính chất hồ sơ, có thể sử dụng tập tin gốc, bản sao, mã băm, nhật ký thao tác hoặc các phương pháp kỹ thuật phù hợp để hỗ trợ kiểm tra tính toàn vẹn. Đây là khuyến nghị nghiệp vụ, không phải danh mục thao tác bắt buộc được Nghị định số 151/2026/NĐ-CP quy định cho mọi vi bằng.
Trình bày đúng giới hạn của kết quả ghi nhận. Nếu một nội dung chỉ dựa trên lời giải thích hoặc báo cáo của chuyên gia, cần thể hiện rõ nguồn thông tin đó. Không mặc nhiên coi mọi kết luận kỹ thuật là sự kiện mà Thừa hành viên đã trực tiếp kiểm chứng.
Những lưu ý này cũng có ích cho luật sư, doanh nghiệp và người có nhu cầu bảo toàn chứng cứ điện tử. Việc lựa chọn người hỗ trợ phù hợp và chuẩn bị phương án thu thập dữ liệu từ đầu thường giúp hạn chế tranh luận về phương pháp và nguồn gốc chứng cứ sau này.
8. Giá trị tham khảo và giới hạn của phán quyết
Phán quyết số 18-24.511 ngày 05/12/2019 cho thấy Tòa Phá án Pháp quan tâm đến tính độc lập của người hỗ trợ kỹ thuật ngay cả khi người này không trực tiếp đưa ra kết luận về sự kiện được ghi nhận.
Đây là một góc nhìn đáng chú ý trong nghiên cứu pháp luật chứng cứ: chất lượng của kết quả thu thập không chỉ phụ thuộc vào tư cách của người lập biên bản, mà còn có thể chịu ảnh hưởng từ những người thực hiện các thao tác tạo ra hoặc lựa chọn dữ liệu đầu vào.
Dù vậy, phải đặt phán quyết trong đúng bối cảnh: một biện pháp thu thập chứng cứ được thẩm phán Pháp cho phép, có chuyên viên công nghệ thông tin tham gia, và Tòa Phá án hủy phán quyết cấp dưới vì chưa xem xét đầy đủ quan hệ phụ thuộc của người hỗ trợ.
Phán quyết không trực tiếp quyết định hiệu lực của vi bằng theo pháp luật Việt Nam. Các khuyến nghị đối với Thừa hành viên Việt Nam là bài học nghiên cứu so sánh và quản trị rủi ro nghiệp vụ, cần được áp dụng phù hợp với từng loại hồ sơ và quy định pháp luật hiện hành.
Trong thực tiễn thu thập chứng cứ số, việc xác định ai thực hiện thao tác, thực hiện trong điều kiện nào và có thể kiểm tra kết quả ra sao vẫn là những câu hỏi cần được chuẩn bị từ trước.
Với những hồ sơ có yếu tố kỹ thuật phức tạp, cách chuẩn bị đó có thể ảnh hưởng đáng kể đến khả năng giải thích và bảo vệ độ tin cậy của chứng cứ khi phát sinh tranh chấp.
Nguồn nghiên cứu
[1] Cour de cassation, deuxième chambre civile, 05/12/2019, pourvoi n° 18-24.511, ECLI:FR:CCASS:2019. Toàn văn trên Legifrance:
https://www.legifrance.gouv.fr/juri/id/JURITEXT000039621819
[2] Code de procédure civile, Điều 145, phiên bản áp dụng tại thời điểm năm 2019. Legifrance:
https://www.legifrance.gouv.fr/codes/article_lc/LEGIARTI000006410268/2019-05-24
[3] Cour de cassation, chambre mixte, 12/05/2025, pourvoi n° 22-20.739, ECLI:FR:CCASS:2025. Legifrance:
https://www.legifrance.gouv.fr/juri/id/JURITEXT000051617753
[4] Quốc hội, Luật Thi hành án dân sự số 106/2025/QH15 ngày 05/12/2025, có hiệu lực từ 01/07/2026.
https://vanban.chinhphu.vn/?docid=216552&pageid=27160
[5] Chính phủ, Nghị định số 151/2026/NĐ-CP ngày 13/05/2026, đặc biệt các Điều 26–30 về lập vi bằng, có hiệu lực từ 01/07/2026.
https://congbao.chinhphu.vn/van-ban/nghi-dinh-so-151-2026-nd-cp-469523.htm
Bài viết nghiên cứu, bình luận pháp luật nước ngoài và liên hệ thực tiễn Việt Nam. Không sử dụng phán quyết nước ngoài như một quy định có hiệu lực trực tiếp tại Việt Nam.
Tham khảo thêmNội dung liên quan
Khi nào nên trao đổi trực tiếp với người thực hiện?
Từ dữ liệu số (tin nhắn Zalo, bài viết Facebook, Email...) đến hiện trạng nhà đất, công trình hoặc giao dịch, chứng cứ thường cần được nhìn như một hệ thống: nguồn ở đâu, ai liên quan, ngữ cảnh nào, dữ liệu có còn nguyên vẹn và còn thiếu mắt xích gì. Ảnh chụp màn hình hoặc video tự quay vẫn có thể là tài liệu hữu ích, nhưng giá trị của chúng phụ thuộc vào cách xác định nguồn, chủ thể, ngữ cảnh và tính toàn vẹn trong từng vụ việc.
by Đức Hoài
